भक्त बहादुर के.सी

गौतम बुद्ध (HPI of 93.47, Gautama Buddha) सबैभन्दा प्रसिद्ध नेपाली दार्शनिक हुन् । उनको जीवनी विकिपिडियामा १८५ विभिन्न भाषाहरूमा अनुवाद गरिएको छ । माओवाद, आधिकारिकरूपमा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीद्वारा माओत्सेतुङ विचारधारामा मानिन्छ । माओत्सेतुङले जनवादी गणतन्त्र चीनको कृषि, पूर्व–औद्योगिक समाजमा समाजवादी क्रान्तिलाई साकार पार्नको लागि विकास गरेको माक्र्सवाद–लेनिनवादको विविधता हो ।

भारत एक संसदीय लोकतान्त्रिक धर्मनिरपेक्ष्य गणतन्त्र हो, भारतको राष्ट्रपति राज्यको प्रमुख र भारतको प्रधानमन्त्री सरकार प्रमुख हो । यो शब्द संविधानमा प्रयोग नभए पनि संघीय संरचनामा उल्लेख छ । लेनिनवाद रुसी माक्र्सवादी क्रान्तिकारी भ्लादिमिर लेनिनद्वारा विकसित राजनीतिक विचारधारा हो । जसले साम्यवाद स्थापनाको राजनीतिक प्रस्तावनाको रूपमा क्रान्तिकारी अग्रगामी पार्टीको नेतृत्वमा सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व स्थापना गर्ने प्रस्ताव गर्दछ ।

शक्तिको प्रयोग राज्य र नोकरशाहीतन्त्रको शक्तिमा मात्र सीमित हुँदैन । राजनीति दैनिक जीवनको एक हिस्सा पनि हो । यो सर्वसम्मत स्वीकार गरेर परम्परागत राजनीतिकलाई विज्ञानको दृष्टिकोणमा समेत विस्तार गरिएको छ । जसलाई स्थानीय निर्वाचन २०७९ ले समेत देखाएको छ । भूगोल राजनीतिक गर्दा आर्थिक भूगोल, मानव भूगोल, उप–विषयहरू र विशेष गरी, स्थानको राजनीतिको अध्ययनको सम्बन्धमा सामाजिक र सांस्कृतिक भूगोलसँग जोडिएको छ । उदाहरणको लागि चितवन, काठमाडौँ, ललितपुर र पोखरा आदि ।

बहु–अनुशासनात्मक विस्तार मानव भूगोलभित्रको सामान्य प्रक्रियाको एक हिस्सा हो । भूगोलले अध्ययनको क्षेत्रहरुबीचका सीमा र राजनीतिक दाउपेच र भ्रममा पार्ने राजनीति गतिविधिमा गठबन्धन समावेश भएको देखिन्छ ।

विशेष गरी, समकालीन राजनीतिक भूगोलले अक्सर असर गर्ने गरेको पाइन्छ । कसरी र किन राज्यहरू क्षेत्रीय समूहहरूमा संगठित छन्, दुबै औपचारिक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र सन्धिसहितको सम्बन्ध देखाउँछ ।

कसरी कल्पना गरिएको भूगोलले राजनीतिक प्रभाव पार्छ भन्दा पोखरा सुशासन र शिक्षित महानगरको रुपमा छ । जस्तै, धनराज आचार्य स्थानीय निर्वाचनमा अग्रस्थानमा रहनुले पनि यसलाई सहजै विश्लेषण गर्न सकिन्छ । राजनीतिक शक्तिको प्रभाव चितवनमा सत्ता र शक्तिको प्रभाव बढी देखिन्छ ।

आधुनिक मिडियाको राजनीतिक प्रभाव (जस्तै रेडियो, टिभी, आईसीटी, इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल) काठमाडौँमा बालेन साहको स्मार्ट कामले छोटो समयमा अग्रस्थानमा आउन, र उनको मित्रवत व्यवहार नै आजका युवाशक्तिको चाहना हो ।

निर्वाचन परिणामको (चुनावको भूगोल) अध्ययनलाई आधार मान्ने हो भने विभिन्न भागमा बुथ कब्जा गर्ने दुश्साहस पनि देखियो । यो शैली ३० बर्ष अगाडी र अहिलेको स्थितिमा केही फरक देखिएन ।

आलोचनात्मक राजनीतिक भूगोल, मुख्यतया परम्परागत आधुनिक राजनीतिक प्रवृत्ति उस्तै देखिएको छ । क्रिटिकल जियोग्राफी’ तर्फ बढेको धेरैजसो तर्कहरू उत्तरआधुनिक, उत्तर–संरचनात्मक र उत्तर–औपनिवेशिक सिद्धान्तहरूबाट धेरै हदसम्म तानिएका छन् ।

नारीवादी भूगोल, जसले शक्ति सम्बन्धलाई पितृसत्तात्मकरूपमा मान्यता दिने तर्क गर्छ र पहिचान र पहिचानको राजनीतिको वैकल्पिक अवधारणालाई यसले सिद्ध गर्नेछ । क्वियर सिद्धान्त र युवा अध्ययनजस्ता सम्बन्धित सरोकारहरूसँग उत्तर–औपनिवेशिक सिद्धान्तहरू जसले धेरै राजनीतिक भूगोलको कुशासन छर्लङ्ग देखाएको छ ।

नेपाललाई विशेष गरी संसारले हिमालको देश, बुद्ध जन्मिएको देश र विविधतामा एकता भएको, बहुजातीय, बहुभाषिक देशका रूपमा चिन्छन् । हिमाल, पहाड, तराई र सीताको जन्मस्थल जनकपुरमा ब्रह्माले सृष्टि प्रारम्भ गरेको भूमि भनेर प्रख्यात छ । त्यस्तै लुम्बिनीलाई गौतम बुद्धको देवभूमि, ऋषिभूमि, तपोभूमि, पुण्यभूमि भनेर चिनिन्छ ।

एसियाको ज्योति, भगवान बुद्धको जन्म भएको देश नेपाललाई राजनीतिज्ञले कस्तो बनाउने भनेर बुझ्न सकेनन । जसका कारण यो देश आफैं शान्तिको प्रतिक थियो आज र भोलि पनि हुनुपर्ने हो । नेपाली जनताबीचको साँचो भातृत्वको भावनासँग मिसिएको संस्कृति, परम्पराको विविधता जोगाउदै पर्यटकीय हिसाबले विकसित बनाउनुपर्छ ।

(नेपाली र नेपाल शान्ति क्षेत्र प्रस्ताव) सन् १९७५ मा राजा वीरेन्द्रले आफ्नो राज्याभिषेक समारोहमा राखेको प्रस्ताव थियो । राजा वीरेन्द्रले औपचारिक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई आफ्नो प्रस्तावलाई संयुक्त राष्ट्र संघले नेपाललाई Zone of Peace (ZoP) घोषणा गर्नुपर्छ भन्ने प्रस्तावलाई नयाँ आयाम दिन आग्रह गरे ।

“एशियाको सबैभन्दा पुरानो सभ्यतामध्ये एक भएकोले, हाम्रो प्राकृतिक चासो हाम्रो स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्नु हो, इतिहासले दिएको विरासतलाई सुरक्षा, स्वतन्त्रता र विकास दिन शान्ति चाहिन्छ । अहिलेको परिस्थितिमा शान्ति एक जल्दोबल्दो चिन्ताको विषय बनेको छ । हामी, हाम्रो देशमा, हाम्रो क्षेत्रमा र विश्वका अन्य ठाउँमा हाम्रा जनता साँच्चिकै शान्ति चाहन्छन् भन्ने अठोट लिएमा यसलाई संस्थागत गर्न सकिन्छ ।

गहिरो चाहनाका साथ एउटा प्रस्ताव राख्न उभिएको छु, मेरो देश नेपाल होस् भन्ने प्रस्ताव । शान्ति क्षेत्र घोषणा गरेको । सधैँ स्वतन्त्रतामा बाँचेको देशको उत्तराधिकारीको हैसियतमा परिवर्तनशील प्रकोपले हाम्रो स्वतन्त्रता र स्वाधीनतालाई कुण्ठित नहोस् भन्ने चाहन्छौं । यो प्रस्तावलाई भारत बाहेक १३० भन्दा बढी राष्ट्रहरूले अनुमोदन गरिसकेका छन्, तर सन् १९९० मा पञ्चायत प्रणालीको पतनसँगै यो रोकिएको थियो । नेपालको परराष्ट्र नीतिमा शान्ति क्षेत्रको अवधारणा र यसको उपयोगिता बुझनु जरुरी छ । (लेखक सुशासन पार्टीमा आबद्ध छन्)